Ocieplanie ula: czy, czym i dlaczego całoroczne ocieplenie ma sens

Mało który temat dzieli pszczelarzy tak jak ocieplanie. Jedni kładą na gniazdo grube poduszki i maty, doceplają, dbają o każdy szczegół, drudzy machają ręką, że pszczoła wytrzyma wszystko, byle sucho. A prawda, jak to w pszczelarstwie, siedzi gdzieś pośrodku, tyle że nowsze badania coraz wyraźniej przechylają ją w jedną stronę. I nie chodzi w niej wcale o to, żeby pszczole było ciepło, tylko o coś zupełnie innego.

Powiem od razu, gdzie sam stoję, bo to praktyka, nie teoria. Zimuję na dwóch korpusach wielkopolskich 18. Kiedyś kładłem ocieplenie na powałkę, filcową matę, dopiero od lutego, w myśl starej szkoły, że wcześniej nie trzeba. Od kilku lat trzymam je tam cały rok i, szczerze mówiąc, widzę różnicę na plus. W tym wpisie tłumaczę, dlaczego to działa, bo okazuje się, że moja obserwacja nie jest przypadkiem, tylko dokładnie tym, co mówi fizyka ula.

Najpierw prawda, która zmienia wszystko

Zanim o materiałach i sposobach, jedna rzecz, bez której cała reszta nie ma sensu: zimą pszczół nie zabija mróz. Zabija je zimna woda skraplająca się na powałce i kapiąca wprost na kłąb. Sucha pszczoła z zapasem utrzyma ciepło nawet w tęgi mróz, mokra nie utrzyma go nawet przy zerze. Pisałem o tym szerzej przy zimowli, tu wystarczy zapamiętać, że wróg numer jeden to skropliny, nie temperatura.

I teraz kluczowe: to, gdzie skrapla się para, zależy od tego, gdzie jest najzimniejsza powierzchnia w ulu. Kłąb, oddychając i przerabiając zapas, produkuje ciepłe, wilgotne powietrze, które unosi się do góry. Jeśli powałka jest zimna, para skrapla się właśnie na niej, tuż nad pszczołami, i kapie im na głowy. Jeśli powałka jest ciepła, bo ją ocieplisz, para nie ma się na czym skroplić u góry, więc wędruje w bok, skrapla się na chłodniejszych ściankach i spływa po nich w dół, z dala od kłębu. To jest cały sekret ocieplenia góry. Nie chodzi o to, żeby pszczole było cieplej, tylko żeby sufit nad nią był na tyle ciepły, że nie zamienia się w kapiący prysznic.

Dlaczego ocieplenie góry ma największy sens

Ciepło ucieka do góry, w ulu tak samo jak w domu. Rodzina traci najwięcej ciepła przez powałkę, przez swój strych, więc to właśnie górę opłaca się ocieplać w pierwszej kolejności. Ocieplona powałka robi dwie rzeczy naraz: zatrzymuje ciepło, którego kłąb nie musi wtedy odtwarzać, i utrzymuje sufit powyżej punktu rosy, dzięki czemu skropliny nie tworzą się nad pszczołami.

Skala strat cieplnych w zwykłym ulu jest zresztą większa, niż się wydaje. Badania Dereka Mitchella pokazały, że cienkościenny drewniany ul traci od czterech do siedmiu razy więcej ciepła niż naturalna dziupla o grubych ścianach. Co więcej, Mitchell twierdzi, że samo ciasne zbijanie się w kłąb bywa nie tyle naturą pszczoły, co reakcją na zimny, kiepsko izolowany ul, który jej narzucamy. Lepiej ocieplony ul pozwala rodzinie zimować luźniej, spokojniej i przy niższym metabolizmie, bliżej tego, co robi w dziupli. Innymi słowy, to, co pszczoła w naturze ma za darmo dzięki grubemu drewnu, w ulu musimy jej dać ociepleniem.

Dodatkowa, wcale nie drobna korzyść: im mniej ciepła ucieka, tym mniej rodzina musi go produkować, a im mniej produkuje, tym mniej zjada zapasu. Dobrze ocieplona rodzina zużywa mniej pokarmu na przetrwanie zimy, więc ocieplenie zwraca się nie tylko cieplejszym gniazdem, ale i oszczędniejszą zimowlą.

Ocieplenie boczne, zatwory i owijanie uli

Skoro góra jest najważniejsza, to boki są dodatkiem, choć też pożytecznym. Najstarszy i wciąż dobry sposób to maty słomiane albo trzcinowe wstawiane po bokach gniazda, za zatwory. Rodzinę zwężasz do obsiadanych ramek, odgradzasz zatworem, a przestrzeń między zatworem a ścianą ula wypełniasz matą słomianą albo poduszką. Dostajesz zwarte, ciepłe gniazdo bez zbędnej, wychładzanej przestrzeni, a mata jednocześnie chłonie nadmiar wilgoci. To klasyka zimowli w leżaku i w szerszych korpusach, sprawdzona przez pokolenia.

Zatwory same w sobie robią sporo, bo ograniczają objętość, którą kłąb musi ogrzać. Ciepłe, dobrze zwężone gniazdo z matami po bokach i ociepleniem na powałce to zestaw, który w naszych warunkach spokojnie wystarcza.

Osobny temat to owijanie całych uli z zewnątrz, czyli kożuchy, maty czy specjalne otuliny na cały ul. Tu muszę być szczery: sam tego nigdy nie próbowałem, więc nie będę udawał, że mówię z doświadczenia. Z tego, co czytam i co wynika z fizyki ula, wydaje się, że może to mieć sens, zwłaszcza przy cienkościennych ulach drewnianych, bo ogranicza straty przez ściany, a przede wszystkim odcina wiatr, który wychładza ul skuteczniej niż sam mróz. Jeśli miałbym to komuś doradzać, powiedziałbym: warto rozważyć, ale z zachowaniem dwóch zasad, czyli nie zaklejać przy tym wylotka i nie robić z ula szczelnej, mokrej puszki bez drogi dla wilgoci. Traktuję to więc jako rozsądny kierunek do sprawdzenia, a nie jako coś, co mam przećwiczone na własnej pasiece.

Całoroczne ocieplenie: czy naprawdę pomaga

I tu dochodzimy do sedna, od którego zacząłem, czyli do trzymania ocieplenia przez cały rok, a nie tylko od lutego czy na zimę. Moja praktyka mówi, że to pomaga, i nauka to potwierdza z kilku powodów.

Po pierwsze, wilgoć i skropliny to problem nie tylko w styczniu. Chłodne, wilgotne przedwiośnie i jesień też potrafią zafundować kapiącą powałkę, a to właśnie na przednówku, gdy rusza czerw, wychłodzenie i zawilgocenie gniazda robią najwięcej szkody. Ocieplona powałka chroni przez cały ten okres, nie tylko w środku mrozu.

Po drugie, ocieplenie działa w obie strony. Latem ta sama warstwa, która zimą trzyma ciepło w środku, chroni gniazdo przed przegrzaniem, bo nie pozwala słońcu rozgrzewać ula od góry jak piekarnika. Rodzina mniej się wtedy poci, mniej wachluje i mniej nosi wody na chłodzenie, więc więcej siły zostaje na robotę. W upalne lata, których mamy coraz więcej, to realna korzyść, a nie fanaberia.

Po trzecie, stabilność. Ocieplenie wygładza wahania temperatury, a rodzina, która nie jest raz po raz szarpana przez zimno i upał, zimuje i rozwija się spokojniej. To ta sama logika, dla której dziupla o grubych ścianach jest lepszym domem niż cienka skrzynka: nie chodzi o jedną porę roku, tylko o stały, znośny mikroklimat. Dlatego trzymanie ocieplenia góry przez okrągły rok nie jest lenistwem ani przesadą, tylko dostosowaniem ula do tego, jak pszczoła naprawdę gospodaruje ciepłem.

Jak sam zimuję: dwa korpusy zamiast mat i zwężania

Wróćmy do praktyki, bo mój sposób jest może wbrew części podręczników, ale robię go świadomie i z dobrym skutkiem. Nie zwężam gniazd na zimę i nie wstawiam mat bocznych. Zamiast tego całą robotę przenoszę na lipiec i sierpień: wyrównuję wtedy rodziny tak, żeby każda obsiadała dwa korpusy wielkopolskie 18. Jeśli którejś wyjdzie trochę mniej, nie robię z tego dramatu, ale celuję w te dwa pełne korpusy, bo to one dają idealny start na wiosnę, a przy sprzyjającej pogodzie nawet miód z wierzb i klonów, zanim inne pasieki zdążą się rozkręcić.

Dlaczego to działa bez zwężania i mat? Bo silna, dwukorpusowa rodzina sama sobie robi ciepłe gniazdo. Duży kłąb ma korzystny stosunek objętości do powierzchni, więc traci proporcjonalnie mniej ciepła i, paradoksalnie, zużywa zimą mniej zapasu niż rodzina słaba, która musi się naharować, żeby się ogrzać. To nie jest tylko moja obserwacja. Badania nad zimowaniem w różnych typach uli, prowadzone w okolicach Puław, wykazały, że najlepiej, z najmniejszym osypem, najmniejszym zużyciem pokarmu i najsuchszym gniazdem po zimie, wychodziły rodziny zimowane w ulach wielkopolskich na dwóch korpusach oraz w dadanach. Uczciwie zaznaczę, że te badania mówią o dwóch korpusach wielkopolskich w ogóle, a nie wprost o niższej ramce 18 centymetrów, na której sam jadę. Ale zasada jest ta sama i to ona się liczy: silna rodzina rozłożona na dwóch korpusach zimuje lepiej niż ta sama liczba pszczół ściśnięta w jednym. Ja realizuję tę zasadę na ramce 18 i u mnie się sprawdza.

Do tego dokładam jedno: ocieplenie na powałkę, matę filcową, którą trzymam cały rok. Kiedyś, w myśl starej szkoły, kładłem ją dopiero od lutego. Od kilku lat jest cały rok i widzę różnicę na plus, bo chroni i zimą przed kapiącą powałką, i latem przed przegrzaniem. Silna rodzina, dwa korpusy, filc na górze, żadnego grzebania po bokach, i tyle. Mniej roboty przy ulu, a rodziny wchodzą w wiosnę jak z procy. To jest cała filozofia: zamiast łatać słabość zwężaniem i matami, buduję siłę latem, a zimą już tylko jej nie przeszkadzam.

Zimowanie w stebniku: zapomniana alternatywa

Jest jeszcze zupełnie inne podejście do ciepła i wilgoci, dziś prawie zapomniane, a kiedyś w Polsce powszechne: zamiast ocieplać ule na dworze, przenosi się je na zimę do specjalnego pomieszczenia zwanego stebnikiem. To najczęściej piwnica albo zaciemniona, dobrze izolowana budowla, w której panuje stała, niska temperatura rzędu dwóch do czterech stopni, wilgotność w granicach 75 do 85 procent, ciemno i cicho. Sam zabieg wnoszenia rodzin nazywa się stebnikowaniem.

Sens stebnika jest taki sam jak sens dobrego ocieplenia, tylko doprowadzony do końca: chodzi o to, żeby pszczoła nie doświadczała skoków temperatury. To nie mróz jej szkodzi, tylko wahania, krótkie ocieplenia w środku zimy, które potrafią przedwcześnie rozkręcić czerwienie i wybić rodzinę z rytmu. W stebniku, gdzie jest stale zimno i stabilnie, rodzina zimuje wyjątkowo spokojnie i, co ważne, zużywa znacznie mniej zapasu. Praktycy podający liczby mówią nawet o oszczędności rzędu trzydziestu procent syropu. Ule wnosi się po całkowitym zawiązaniu kłębów, na przełomie października i listopada, a wystawia około połowy marca, gdy pogoda pozwala na oblot.

Dlaczego więc niemal nikt już tego nie robi? Bo to kosztowne i pracochłonne. Stebnik trzeba mieć albo wybudować, a w naszym zmiennym klimacie musi być izolowany w dwie strony, i przed zimnem, i przed ciepłem, żeby utrzymać stałą, niską temperaturę. Do tego dochodzi robota z wnoszeniem i wynoszeniem dziesiątek uli oraz zabezpieczenie pomieszczenia przed gryzoniami. Współczesne pszczelarstwo, nastawione na skalę i tempo, uznało, że prościej zostawić ule na miejscu, tym bardziej że silna rodzina na dobrym zapasie zimuje na dworze niewiele gorzej. Stebnik ma jednak swoich wiernych zwolenników, zwłaszcza na mroźnym wschodzie i północy kraju, i bywa, że to właśnie oni notują najspokojniejsze zimowle. To piękny przykład, że stara metoda nie musi być gorsza, tylko mniej wygodna.

Dwie szkoły: wentylacja kontra izolacja

Trzeba uczciwie powiedzieć, że w sprawie wilgoci ścierają się dwie szkoły, i obie mają rację po kawałku. Szkoła wentylacyjna mówi: zrób górny wylotek albo szparę, żeby wilgotne powietrze uciekało górą na zewnątrz. Szkoła izolacyjna, wywodząca się z koncepcji ula kondensacyjnego i prac Mitchella, odpowiada: mocno ociepl górę, nie rób górnej wentylacji, a wtedy sufit zostaje ciepły, para skrapla się na ściankach i spływa w dół, a przy okazji oddaje ulowi ciepło utajone zamiast wypuszczać je kominem na zewnątrz.

Obie drogi mają jeden cel, czyli nie dopuścić, żeby woda kapała na kłąb, ale idą do niego inaczej. Wentylacja wypuszcza wilgoć razem z ciepłem, izolacja zatrzymuje ciepło i przekierowuje skropliny na boki. Nowsze badania coraz wyraźniej sprzyjają szkole izolacyjnej, bo górna wentylacja działa jak komin, który bez przerwy wywiewa ciepło, wilgoć i dwutlenek węgla, zmuszając rodzinę do cięższej pracy. Ale w praktyce liczy się Twój konkretny ul, klimat i to, co sprawdza się u Ciebie. Czego na pewno robić nie wolno, to zamknąć rodzinę w zimnym, szczelnym pudle bez żadnego z tych rozwiązań, bo wtedy dostajesz najgorsze połączenie: zimny sufit i skropliny wprost na pszczołach.

Czym ocieplać, po ludzku

Materiał ma mniejsze znaczenie, niż się wydaje, ważniejsze jest, żeby był suchy, izolował i nie zamieniał się w mokrą gąbkę. Kilka sprawdzonych rozwiązań.

Filc, mata słomiana, wełna albo mata z trzciny na powałkę. Klasyka i mój wybór. Kładziesz warstwę izolacyjną na powałkę pod daszek i tyle. Tanie, oddychające, skuteczne. Filc, którego sam używam, trzyma ciepło i nie przeszkadza w gospodarce.

Płyta styropianowa albo XPS pod daszek. Lekka, tania, świetnie izoluje i można ją spokojnie zostawić na cały rok, bo latem chroni przed przegrzaniem. Wsuwasz ją nad powałkę, pod teleskopowy daszek.

Poduszka ocieplająca. Klasyka polskich pasiek: worek albo poszewka wypełniona sianem, słomą, wiórami albo puchem, położona na powałkę pod daszek. Izoluje i przy okazji chłonie nadmiar wilgoci, którą oddaje w cieplejsze dni. Prosta, tania i skuteczna, trzeba tylko pilnować, żeby nie zamokła na dobre, bo mokra poduszka szkodzi zamiast pomagać, i wtedy wymienić ją na suchą.

Maty słomiane albo trzcinowe za zatwory. Do ocieplenia boków, wstawiane między zatwór a ścianę ula, jak opisałem wyżej. Izolują i chłoną wilgoć, a przy tym są tanie i naturalne.

Czego unikać jest krótko: nie uszczelniaj ula na amen bez żadnej drogi dla wilgoci, bo udusisz rodzinę w skroplinach. Nie zostawiaj mokrej, zbitej poduszki, która trzyma wodę zamiast izolować. I nie kombinuj z pianką montażową na ulu, bo zatrzymuje wilgoć, uniemożliwia przegląd i nie da się jej potem usunąć.

Ciekawostki i kontrowersje

Kłąb to nie kołdra, tylko radiator. Przez sto lat powtarzano, że zewnętrzna warstwa kłębu izoluje jego wnętrze. Mitchell pokazał, że jest odwrotnie: płaszcz kłębu zachowuje się nie jak izolator, tylko jak radiator oddający ciepło na zewnątrz. A cienkościenny ul traci cztery do siedmiu razy więcej ciepła niż dziupla. To najmocniejszy naukowy argument za ociepleniem: skoro ul jest cieplnym dramatem w porównaniu z drzewem, to izolacja nadrabia to, co odebraliśmy pszczole, wsadzając ją do cienkiej skrzynki.

Skropliny mogą oddawać ciepło z powrotem. W dobrze ocieplonym ulu para skrapla się na ściankach, a nie na suficie, i przy tym skraplaniu uwalnia ciepło utajone, które wraca do gniazda. Górna wentylacja to ciepło wywiewa na zewnątrz. To dlatego zwolennicy ula kondensacyjnego mówią, że dobrze zaizolowany ul nie tylko chroni przed kapiącą wodą, ale i gospodaruje ciepłem sprytniej niż ul z kominkiem u góry.

Ocieplenie na cały rok to nie przeoczenie, to strategia. Wielu pszczelarzy z rozmysłem zostawia izolację góry przez okrągły rok, bo latem chroni przed przegrzaniem tak samo, jak zimą przed utratą ciepła. To wygodne odwrócenie starego nawyku zdejmowania ocieplenia na wiosnę: skoro i tak pomaga w obie strony, po co je ściągać.

Ciasne zbijanie kłębu bywa objawem, nie normą. Z prac Mitchella wynika, że bardzo ciasny kłąb to często reakcja na stres cieplny, jaki funduje pszczole zimny ul, a nie jej naturalny, optymalny stan. W lepiej ocieplonym ulu rodzina może zimować luźniej i spokojniej. To wywraca intuicję, że im ciaśniejszy kłąb, tym lepiej.

Ciemny ul łapie słońce, ale traci nocą. Krąży przekonanie, że ciemny ul albo ciemne owinięcie pomaga, bo nagrzewa się w słońcu. Coś w tym jest, ciemna powierzchnia łapie w słoneczny dzień kilka stopni więcej. Ale to broń obosieczna: w bezsłoneczną noc, gdy jest najzimniej, ta sama ciemna powierzchnia oddaje ciepło szybciej, a najgroźniejsze są właśnie noce. Zysk jest więc niewielki i niepewny, a znacznie ważniejsza od koloru jest izolacja i osłona od wiatru.

Spór o dno: ocieplać czy wietrzyć od dołu. Ocieplenie góry ma niemal powszechne poparcie, ale przy dnie zdania się dzielą. Jedni zimują na otwartym dnie siatkowym, licząc na odpływ wilgoci i suchość, drudzy je zamykają i doceplają, powołując się na ogromne straty ciepła cienkiego ula. To ta sama wojna wentylacja kontra izolacja, tylko oglądana od spodu, i nie ma jednej dobrej odpowiedzi na każdy ul i klimat.

Nie każdy wierzy w ocieplanie. Jest i szkoła twardej pszczoły, która twierdzi, że silna rodzina na porządnym zapasie zimuje na dworze bez żadnego ocieplenia równie dobrze, a nadmierne otulanie tylko rozleniwia pszczelarza i rodziny. Coś w tym jest, bo pszczoła przetrwa naprawdę ostre mrozy, o ile jest sucho i silna. Spór nie idzie więc o to, czy pszczoła przeżyje, tylko o to, czy przy ociepleniu przeżyje spokojniej, oszczędniej i w lepszej kondycji. I tu badania coraz wyraźniej mówią: tak.

Polskie badania studzą zapał do ocieplania. I tu trzeba postawić kontrę, bo nie wszystko jest tak jednoznaczne, jak chce zagraniczna moda na ule kondensacyjne. Część polskich prac, między innymi przytaczanych przez ośrodki doradztwa rolniczego, wskazuje, że na sam przebieg zimowli, zwłaszcza w pierwszej połowie zimy, ocieplenie gniazda ma stosunkowo niewielki wpływ, a ważniejsze są wiek pszczół i matki, siła rodziny, ilość zapasu i wentylacja. Co więcej, pojawia się wprost przeciwna rada: żeby zimą nie zakładać górnego ocieplenia, bo lekko wychłodzone gniazdo powstrzymuje matkę przed zbyt wczesnym czerwieniem. To realna kontrowersja, w której polska szkoła bywa ostrożniejsza niż entuzjaści izolacji. Ciekawe jest to, że wcześniejszy start czerwienia, którego obawia się szkoła chłodnej zimowli, dla kogoś, kto celuje w silne rodziny na wczesne pożytki, bywa nie wadą, a zaletą. To dobrze pokazuje, że nie ma tu jednej świętej prawdy, tylko wybór strategii pod własne cele.

Dwa mity

Mit pierwszy: ocieplenie zakłada się dopiero na mróz i zdejmuje na wiosnę. Coraz mniej to prawda. Wilgoć i wychłodzenie szkodzą też jesienią i na przednówku, a latem izolacja chroni przed przegrzaniem. Trzymanie ocieplenia góry przez cały rok jest dziś traktowane nie jako przesada, tylko jako sensowna, potwierdzona badaniami praktyka.

Mit drugi: im szczelniej ociepasz, tym cieplej i lepiej. Nieprawda, i to groźna. Szczelnie zamknięty, ocieplony, ale pozbawiony drogi dla wilgoci ul zamienia się w mokrą pułapkę. Ocieplenie musi iść w parze z odprowadzeniem albo przekierowaniem wilgoci, albo górną wentylacją, albo ciepłym sufitem i skroplinami na ściankach. Ciepło bez zarządzania wilgocią to nie ratunek, tylko skropliny na kłębie.

Najczęstsze błędy

Uszczelnianie na amen bez drogi dla wilgoci. Ocieplony, ale szczelny i zimny na suficie ul topi rodzinę w skroplinach. Ociepl górę i zadbaj, żeby para miała gdzie się podziać.

Ocieplanie tylko boków, z zimną powałką. Skoro ciepło ucieka górą i tam skrapla się para, ocieplenie zaczyna się od powałki, nie od ścian. Zimny sufit to kapiąca woda niezależnie od tego, jak owiniesz boki.

Spóźnione ocieplanie. Zakładanie izolacji w grudniu, gdy mrozy już trwają i rodzina siedzi w kłębie, to musztarda po obiedzie i niepotrzebne rozbijanie zimujących pszczół. Ociepl wcześniej, a najlepiej trzymaj cały rok.

Zawilgocona poduszka na powałce. Poduszka, która nasiąknie wilgocią, przestaje izolować i sama trzyma wodę tuż nad kłębem. Sprawdzaj ją zimą i wiosną, a jeśli jest wilgotna, wymień na suchą.

Ocieplanie słabej rodziny zamiast jej wzmocnienia. Żadna warstwa nie zastąpi siły rodziny. Słabej rodziny nie uratujesz samym ociepleniem, lepiej połączyć ją jesienią z inną, a ocieplać już mocną.

Źródła i dalsza lektura

• Mitchell D. (2023). Honeybee cluster, not insulation but stressful heat sink. Journal of the Royal Society Interface. Podstawa wniosku o ogromnych stratach ciepła cienkościennego ula i o kłębie jako radiatorze.

• Mitchell D. Prace nad wpływem przestrzeni nad ramkami i szczelin na straty ciepła w ulu, w porównaniu z dziuplą. O tym, dlaczego ul wymaga większej gęstości pszczół niż naturalne gniazdo.

• Przeglądowe opracowania o termoregulacji w gnieździe pszczelim i o koncepcji ula kondensacyjnego, porównujące zarządzanie ciepłem i wilgocią w ulu do ogrzewania i chłodzenia budynków. Tło sporu wentylacja kontra izolacja.

• Materiały o zimowaniu w stebniku (m.in. Pasieka24, Portal Pszczelarski, encyklopedia pszczelarska) o warunkach, zaletach i przyczynach zaniku tej metody w Polsce.

• Badania nad zimowaniem rodzin w różnych typach uli (okolice Puław), wskazujące najlepsze wyniki dla uli wielkopolskich na dwóch korpusach i dadanów, oraz Skowronek i Skubida (1995) o wpływie wentylacji dennicy na temperaturę kłębu. Podstawa części o sile rodziny i dwóch korpusach.

• Zalecenia ośrodków doradztwa rolniczego (m.in. MODR Karniowice) o ograniczonym wpływie ocieplenia na zimowlę i o ryzyku przedwczesnego czerwienia w ciepłym gnieździe. Tło kontrowersji wokół ocieplania.

• Praktyczne poradniki pszczelarskie o ociepleniu góry, matach słomianych, poduszkach izolacyjnych i całorocznej izolacji. Podstawa części o materiałach i sposobach.