Naturalna odporność na warrozę: VSH, selekcja i linie odporne

Każdy pszczelarz, który raz na jakiś czas przeklina wlewanie kwasów i wieszanie pasków, marzy o tym samym: o pszczole, która poradzi sobie z warrozą sama. To nie jest mrzonka, bo takie pszczoły istnieją i są opisane w literaturze. Ale zanim rzucisz preparaty w kąt, muszę postawić sprawę uczciwie: naturalna odporność to praca na lata, a nie przełącznik, który wciskasz z dnia na dzień. Kto potraktuje to jak wymówkę, żeby przestać leczyć, ten nie wyhoduje odpornej pasieki, tylko ją straci, a przy okazji zafunduje sąsiadom bombę warrozową.

W tym wpisie chcę pokazać, na czym ta odporność realnie polega, dlaczego jedne rodziny radzą sobie lepiej od innych, i jak iść w tę stronę u siebie bez ryzykowania rodzin. To naturalne przedłużenie wpisu o leczeniu warrozy: skoro mierzymy i leczymy z głową, kolejny krok to hodować pszczołę, która potrzebuje tego coraz mniej.

Tolerancja a odporność, i dlaczego to nie to samo

Najpierw dwa słowa, które często się myli, bo prowadzą do dwóch różnych strategii.

Tolerancja to zdolność rodziny do znoszenia obecności warrozy bez rozpadu, mimo że roztocza nadal się mnożą. Rodzina tolerancyjna po prostu wytrzymuje więcej, dłużej trzyma się kupy, wolniej się sypie. Ale uwaga: taka rodzina wciąż produkuje roztocza, które nalatują na sąsiadów. Tolerancja pomaga jej samej, ale nie rozwiązuje problemu w skali okolicy.

Odporność to coś więcej. To sytuacja, w której rodzina aktywnie ogranicza rozród warrozy, więc populacja pasożyta rośnie wolno albo w ogóle nie nabiera rozpędu. Odporna rodzina dusi problem u źródła, a nie tylko go znosi. I to na tym zależy nam najbardziej, bo to jedyna droga, która realnie zmniejsza presję, a nie przerzuca jej na innych.

W praktyce te dwie rzeczy się przenikają, bo część mechanizmów, które dają tolerancję, jednocześnie ogranicza rozród roztocza. Zaraz to zobaczysz.

Dlaczego mniejsza i rojliwa rodzina radzi sobie lepiej

To jest sedno, które w wielu poradnikach ginie, a jest kluczowe do zrozumienia całej sprawy. Warroza rozmnaża się wyłącznie w zasklepionym czerwiu. Nie ma czerwiu, nie ma rozrodu. I właśnie stąd bierze się przewaga dwóch typów rodzin, które intuicyjnie uważamy za gorsze.

Po pierwsze, rodziny mniejsze, z mniejszą ilością czerwiu. To dokładnie mechanizm z Gotlandii, gdzie ocalałe rodziny budują mniejsze gniazda i chowają mniej czerwiu, przez co dają roztoczowi mniej miejsca do rozrodu. Mniej komórek czerwiu do zasiedlenia to wolniejszy przyrost populacji warrozy. W liczbach widać to wyraźnie: w rodzinach z Gotlandii mnożyło się średnio około 48 procent samic warrozy wobec około 78 procent w rodzinach wrażliwych.

Po drugie, i to jest niedoceniany punkt, rodziny rojliwe. Rójka albo cicha wymiana matki tworzy naturalną przerwę w czerwieniu. Przez te kilka tygodni bez świeżego zasklepionego czerwiu warroza nie ma gdzie się rozmnażać, a roztocza siedzące na pszczołach starzeją się i giną bez potomstwa. Ten naturalny okres bezczerwiowy potrafi mocno przystopować populację pasożyta, dokładnie tak samo jak sztuczna izolacja matki, o której pisałem przy leczeniu warrozy. Rodzina, która sama regularnie robi sobie przerwę w czerwieniu, sama sobie funduje biotechniczny zabieg na warrozę.

Innymi słowy, cechy, które hodowca produkcyjny zwalcza jak ogień, czyli słabsze czerwienie i skłonność do rójki, są z punktu widzenia warrozy zaletą. I tu robi się ciekawie, bo pojawia się konflikt interesów.

Haczyk: mniejsza rodzina to mniej miodu

Nie ma nic za darmo. Mniejsza rodzina z mniejszą ilością czerwiu i skłonnością do rójki daje mniej miodu i wymaga więcej dozoru. Dla pasieki towarowej, zwłaszcza wędrownej, to często warunek nie do przyjęcia, bo tam liczy się siła rodziny na pożytku i brak rójki w środku sezonu. Właśnie dlatego dla takich pasiek praca nad prawdziwą odpornością genetyczną, przede wszystkim nad cechą VSH, jest tak ważna. Ona pozwala pogodzić ogień z wodą: mieć rodzinę dużą, produkcyjną i nierojliwą, a jednocześnie taką, która sama ogranicza warrozę.

Dla hobbysty rachunek wygląda inaczej. Jeśli nie żyjesz z miodu, możesz świadomie trzymać rodziny słabsze i rojliwsze, bo ich odporność jest warta więcej niż każdy dodatkowy słoik. A ich niższą wydajność da się obejść gospodarką: łączeniem rodzin na pożytek, wykorzystywaniem wspólnych miodni nadstawianych na kilka rodzin, tworzeniem odkładów z nadmiaru. Innymi słowy, hobbysta może wyciągnąć potencjał z takiej pasieki, składając siły do kupy tam, gdzie trzeba, zamiast walczyć z naturą pszczoły. To zupełnie inna filozofia niż w pasiece towarowej i obie są w porządku, o ile wiesz, którą prowadzisz i dlaczego.

Cztery mechanizmy odporności genetycznej

Poza wielkością rodziny i rójką jest jeszcze warstwa czysto genetyczna, czyli zachowania, które można u pszczół wzmacniać selekcją. To one są celem programów hodowlanych.

VSH, czyli warrozoczułe zachowanie higieniczne. Najlepiej opisany mechanizm, spopularyzowany przez Johna Harbo i Jeffreya Harrisa z laboratorium USDA w Baton Rouge. Robotnice wyczuwają zapachowo, w której zasklepionej komórce siedzi rozmnażająca się warroza, odsklepiają ją i usuwają poczwarkę razem z pasożytem. Efekt jest podwójny: giną roztocza w tej komórce, a matka roztocza traci cały cykl rozrodczy. W rodzinach z silnym VSH odsetek roztoczy, którym w ogóle udaje się rozmnożyć, bywa drastycznie niższy. To ta cecha najbardziej interesuje pasieki towarowe, bo działa niezależnie od wielkości rodziny.

Recapping, czyli odsklepianie i ponowne zasklepianie. Blisko spokrewnione z VSH. Pszczoły otwierają zasklep nad porażoną komórką, zaglądają, przerywają rozwój roztocza, a potem zasklepiają komórkę z powrotem. Nawet jeśli poczwarka przeżyje, cykl rozrodczy warrozy zostaje zaburzony. Recapping jest o tyle wygodny, że łatwo go zauważyć w gnieździe, więc bywa używany jako prosty polowy wskaźnik, że rodzina ma w sobie coś z odporności.

Ograniczona reprodukcja roztocza. Nazywana SMR albo MNR. Wysoki odsetek samic warrozy nie wydaje płodnego potomstwa, często właśnie dlatego, że pszczoły w porę interweniują w porażone komórki. Mierzy się to, odsklepiając czerw i licząc, ile roztoczy siedzi bezpotomnie, a ile z pełnym miotem.

Grooming, czyli oczyszczanie. Pszczoły zgryzają i strącają z siebie nawzajem roztocza chodzące po dorosłych owadach. Uszkodzone, pogryzione roztocza znajdujesz potem na wkładce dennej, co samo w sobie jest ciekawą wskazówką. Mechanizm słabszy niż VSH, ale realnie się dokłada, zwłaszcza u niektórych linii i podgatunków.

Higiena ogólna, VSH i sprawa agresywności

Warto rozdzielić dwa pojęcia, które często się zlewają. Higiena ogólna to zdolność pszczół do wykrywania i usuwania chorego albo uszkodzonego czerwiu w ogóle, niezależnie od przyczyny. Taka rodzina lepiej radzi sobie z grzybicą wapienną, ze zgnilcem, z woreczkowatym czerwiem, bo po prostu sprząta chore komórki. VSH to wyspecjalizowany podzbiór tego zachowania, wycelowany konkretnie w komórki z rozmnażającą się warrozą. Badania pokazują, że rodziny selekcjonowane pod VSH radzą sobie z grzybicą wapienną tak samo dobrze jak rodziny selekcjonowane pod higienę ogólną, ale dodatkowo dużo lepiej trzymają w ryzach warrozę. Innymi słowy, VSH daje i jedno, i drugie, dlatego jest tak cenne.

I teraz sprawa, o którą pyta wielu pszczelarzy, bo krąży przekonanie, że pszczoła odporna to pszczoła zła. Skąd się to wzięło? Głównie z jednego, skrajnego przykładu: pszczoły zafrykanizowane są jednocześnie wyjątkowo odporne na warrozę, przez silny grooming i higienę, i osławienie agresywne. Kto patrzy na ten skraj, wyciąga wniosek, że odporność idzie w parze ze złośliwością.

Problem w tym, że to skojarzenie nie jest prawem natury, tylko cechą tej konkretnej populacji. Kiedy przyjrzeć się liniom selekcjonowanym pod higienę i VSH w spokojnym materiale europejskim, na przykład pszczołom Minnesota Hygienic czy liniom VSH z USA, okazuje się, że są całkowicie do prowadzenia i nieszczególnie obronne. Przeglądowe prace nad kosztami i korzyściami higieniczności, patrzące na miodność, produkcję propolisu, mleczka, rójkę i właśnie agresywność, nie znalazły większych negatywnych zależności związanych z samą higieną. Wniosek jest krzepiący: da się mieć pszczołę łagodną i odporną naraz, tylko trzeba selekcjonować pod oba te cele świadomie, a nie zakładać, że jedno wyklucza drugie.

Praktyczny morał jest taki: nie myl temperamentu z odpornością. Agresywność sprawdzasz przy przeglądzie, a higieniczność i VSH osobnymi testami, choćby testem zamrożonego czerwiu czy oceną porażenia. Selekcjonuj pod jedno i drugie, bo pszczoła, która sama radzi sobie z warrozą, ale rozkłada Ci pasiekę na łopatki przy każdym otwarciu, to marny interes, a na szczęście nie jesteś na taki wybór skazany.

Populacje, które już to potrafią

Nie musimy zgadywać, czy odporność jest możliwa, bo natura pokazała to tam, gdzie pszczoły zostawiono same sobie i przetrwały te, które sobie radziły.

Najsłynniejszy przykład to Gotlandia w Szwecji, gdzie w ramach eksperymentu zostawiono rodziny bez leczenia. Większość padła, ale garść przetrwała i po latach tworzy populację żyjącą z warrozą bez zabiegów, właśnie dzięki mniejszym gniazdom, mniejszej ilości czerwiu i obniżonej reprodukcji roztocza. Podobne, niezależnie powstałe populacje opisano pod Awinionem we Francji, gdzie mocno zaznacza się VSH i recapping, w rosyjskim Primorskim, u pszczół afrykańskich i ich zafrykanizowanych mieszańców w Brazylii oraz u pszczoły przylądkowej w RPA, gdzie do głosu dochodzą grooming i recapping.

Różne populacje idą różnymi drogami, jedne przez mniejsze gniazda i rójkę, inne przez higienę, recapping i grooming, ale wniosek jest wspólny: pszczoła miodna potrafi wyewoluować życie z warrozą, jeśli działa na nią presja selekcyjna. Uczciwie trzeba dodać drugą stronę: te populacje powstały kosztem ogromnych strat na starcie, w izolacji, i nie zawsze łatwo przenieść ich cechy do produkcyjnej pasieki bez utraty miodności czy łagodności.

Jak zacząć u siebie, nie tracąc rodzin

Teoria teorią, a pasiekę trzeba przezimować. Kilka kroków, które można wpleść w normalną gospodarkę.

Po pierwsze, selekcjonuj z własnych, najlepszych rodzin. Prowadzisz monitoring porażenia tak czy inaczej, więc masz gotowe dane. Rodziny, które rok w rok trzymają niskie porażenie mimo tej samej presji co reszta, to Twój materiał hodowlany. Z nich odchowuj matki, z najgorszych nie. To najprostsza selekcja, jaka istnieje, i działa, o ile jesteś konsekwentny przez kilka sezonów.

Po drugie, naucz się prostych testów. Test VSH polega na odsklepieniu porcji czerwiu w odpowiednim wieku i policzeniu, ile roztoczy siedzi tam bezpotomnie, a ile z miotem. Do tego patrzenie na recapping, czyli ślady ponownie zasklepionych komórek. Rodzina z wysokim odsetkiem bezpłodnych roztoczy i wyraźnym recappingiem to kandydatka do reprodukcji.

Po trzecie, wymieniaj matki na sprawdzone linie. Jeśli nie chcesz sam prowadzić hodowli, sięgnij po matki z programów nastawionych na odporność. W Europie działa kilka inicjatyw, między innymi Arista Bee Research oraz programy w liniach Buckfast i Carnica, a za oceanem linie VSH z USDA. Podmiana matki w rodzinie o wysokim porażeniu potrafi z czasem zawrócić trend, w miarę jak w gnieździe przybywa jej córek z pożądaną cechą.

I rzecz najważniejsza, powtórzę ją, bo to pięta achillesowa całego pomysłu: nie odstawiaj leczenia z dnia na dzień. Dopóki Twoje rodziny nie udowodnią pomiarami, że same trzymają warrozę w ryzach, leczysz jak zwykle. Odporność buduje się równolegle do kontroli, a nie zamiast niej. Naiwne przejście na zero zabiegów w zwykłej pasiece kończy się jesienną katastrofą i nalotem roztoczy na sąsiadów.

Mój pogląd

Traktuję odporność jako cel, do którego się dochodzi, a nie jako alternatywę dla monitoringu i rozsądnego leczenia. Z rodzin, które radzą sobie najlepiej, odchowuję matki, a te, które co roku sypią się na warrozie, wypadają z hodowli. To nie jest spektakularne i nie da się tego zrobić w jeden sezon, ale kierunek jest właściwy.

I jeszcze jedno, o czym łatwo zapomnieć: hodowla odporności ma sens tylko w skali szerszej niż jedna pasieka. Dopóki obok stoją zaniedbane ule sypiące roztoczem, nawet dobra praca genetyczna będzie rozmywana przez nalot. Dlatego to temat, w którym opłaca się dogadać z sąsiadami i lokalnym kołem, a nie walczyć w pojedynkę.

Ciekawostki i kontrowersje

Warroza nie pije krwi. Przez dekady uczono, że roztocz żywi się hemolimfą, czyli pszczelą krwią. Praca Ramseya z 2019 roku pokazała, że to nieprawda: warroza żeruje głównie na ciele tłuszczowym, organie, który u pszczoły pełni rolę wątroby, magazynu białka i części układu odpornościowego. To zmienia obraz szkód. Roztocz nie tylko osłabia, ale uderza dokładnie w to, co pszczoła zimowa potrzebuje najbardziej: w zapas i odporność.

Ruch bezleczeniowy i bomby warrozowe. Istnieje spora grupa pszczelarzy hodujących pszczoły całkiem bez leczenia, licząc na naturalną selekcję. Druga strona zarzuca im, że nieleczone, sypiące się rodziny stają się bombami warrozowymi: gdy padają, ich roztocza rozchodzą się z rabunkiem i nalotem na porządnie prowadzone pasieki w okolicy. To jeden z gorętszych sporów w pszczelarstwie, bo dotyka pytania, gdzie kończy się Twoja wolność, a zaczyna problem sąsiada.

Mit małej komórki. Popularna była teoria, że zmniejszenie komórki pszczelej z około 5,4 do 4,9 milimetra ogranicza warrozę, bo skraca cykl rozwoju czerwiu i daje roztoczowi mniej czasu na rozród. Brzmi logicznie i wielu w to wierzyło, ale kolejne badania w większości tego nie potwierdziły. To dobry przykład, jak zgrabna teoria potrafi żyć własnym życiem mimo braku dowodów.

Lecząc, hamujemy ewolucję. Jest w tym gorzka logika: dopóki ratujemy każdą rodzinę zabiegiem, nie pozwalamy zadziałać doborowi naturalnemu, więc pszczoła nie uczy się radzić sama. Zwolennicy podejścia live and let die argumentują, że trzymamy pszczoły na kroplówce. Problem w tym, że cena tej ewolucji to masowe straty na starcie, na które w normalnej pasiece nikt nie może sobie pozwolić. Stąd rozsądny kompromis: selekcja z najlepszych, a nie rzeź wszystkich.

Źródła i dalsza lektura

• Harbo J. R., Harris J. W. Prace nad cechą VSH i SMR, USDA-ARS Baton Rouge. Podstawa współczesnej selekcji na odporność.

• Locke B. (2016). Natural Varroa mite-surviving Apis mellifera honeybee populations. Apidologie 47: 467-482. Przegląd naturalnie odpornych populacji, w tym Gotlandii.

• Locke B., Fries I. (2011). Characteristics of honey bee colonies in Sweden surviving Varroa destructor. Praca o rodzinach z Gotlandii, mniejszych gniazdach i obniżonej reprodukcji roztocza.

• Oddie M. i wsp. Prace nad recappingiem jako cechą odporności i jego pomiarem w gnieździe.

• Arista Bee Research, materiały o selekcji na VSH i programach hodowlanych w Europie (aristabeeresearch.org).