Skąd wziąć pszczoły na start: rodzina, odkład, pakiet czy rój

To jest pytanie, które pada zaraz po tym, jak nowicjusz postanowi zostać pszczelarzem, i na którym najłatwiej zrobić sobie krzywdę na samym starcie. Bo pszczoły to nie worek cebuli, który kupisz najtaniej w internecie i będzie dobrze. Od tego, skąd i jakie pszczoły weźmiesz, zależy, czy pierwszy sezon będzie nauką i frajdą, czy walką z agresywną, chorą rodziną, która zniechęci Cię do całego hobby.

Powiem od razu, jak to widzę po latach: na start nie chodzi o to, żeby było tanio, tylko żeby było zdrowo, łagodnie i blisko. Zdrowe pszczoły od miejscowego, sprawdzonego pszczelarza są warte każdej złotówki więcej niż tajemnicza okazja z ogłoszenia. W tym tekście rozkładam po kolei, jakie masz opcje, ile to realnie kosztuje, na co patrzeć przy zakupie i dlaczego akurat importu radzę się wystrzegać jak ognia.

Pięć sposobów na pierwsze pszczoły

Pszczoły można pozyskać na kilka sposobów, a każdy ma inny bilans ceny, ryzyka i tego, ile roboty i wiedzy wymaga. Przejdźmy po nich uczciwie.

Przezimowana rodzina. To gotowa, pełna rodzina na komplecie ramek, z czerwiącą matką, pszczołami w sile, czerwiem i zapasami. Największy komfort na start i jedyna opcja, która przy dobrym sezonie potrafi dać trochę miodu już w pierwszym roku. Jest najdroższa i najcięższa w transporcie, ale dla kogoś, kto chce realnie wejść w temat, a nie tylko podglądać pudełko, to najmocniejsze wejście. Orientacyjnie rodzina przezimowana to dziś wydatek rzędu około pięciuset złotych w górę, zależnie od siły i rasy. I jeszcze jeden, często pomijany atut: silna przezimowana rodzina pozwala jeszcze w tym samym sezonie zrobić z niej dwa, trzy odkłady, bez straty na miodzie, a czasem wyjść od niej pierwszą rójką. Innymi słowy, z jednej dobrze kupionej rodziny potrafisz rozbudować pasiekę do kilku jednostek w rok, i to jest najlepiej wydana złotówka na starcie.

Odkład. To celowo utworzona mała rodzina, zwykle na czterech do sześciu ramkach: jest matka, trochę czerwiu, pszczoły i zapas pokarmu. Mój typ na start i chyba najzdrowszy kompromis. Jest tańszy i lżejszy od rodziny, orientacyjnie dwieście dziewięćdziesiąt do trzystu pięćdziesięciu złotych, a do tego zmusza Cię do obserwacji, bo rośnie na Twoich oczach przez cały sezon. To bezcenna nauka: widzisz, jak rodzina się rozwija, jak matka zasiewa kolejne ramki, jak przybywa pszczoły. Minus jest taki, że w pierwszym roku odkład raczej miodu Ci nie da, bo cały sezon buduje gniazdo i siłę na zimę.

Pakiet. To mniej więcej kilogram, półtora pszczoły z osadzoną w klateczce matką, bez plastrów, bez czerwiu, same pszczoły strząśnięte do skrzynki transportowej. Wychodzi stosunkowo tanio i świetnie się transportuje, ale dla początkującego jest wymagający, bo rodzinę budujesz od zera: pszczoły musisz osadzić na węzie albo gotowych plastrach, karmić i pilnować, aż matka się rozkręci. Pakiety mają też drugą, ciemniejszą stronę: to właśnie w tej formie najczęściej jadą do nas pszczoły z importu, o czym za chwilę.

Rój. Najtańsza, czasem darmowa opcja, bo rój to część rodziny, która wyszła ze starego ula z matką w poszukiwaniu nowego gniazda. Brzmi romantycznie, złapać rój i mieć pszczoły za friko, ale to loteria. Nie wiesz, czyja to matka, w jakim wieku, czy zdrowa, czy rodzina nie ma skłonności do rojenia wpisanej w geny. Rój z własnej, znanej pasieki to jedno, a przygodny rój z nieznanego źródła to kot w worku, który trzeba potraktować jak potencjalnie chory. Ceny roi, gdy się je kupuje, to orientacyjnie sto pięćdziesiąt do dwustu pięćdziesięciu złotych.

Matka plus zrobienie odkładu. To już wariant dla kogoś, kto ma dostęp do cudzej silnej rodziny albo pszczół od kolegi i chce sam stworzyć odkład, dokupując tylko dobrą matkę. Dla zupełnego nowicjusza bez pszczół to przedwczesne, ale warto wiedzieć, że matka hodowlana to osobny towar: nieunasienniona kosztuje kilkadziesiąt złotych, unasienniona naturalnie zwykle rzędu stu złotych, a reprodukcyjne i inseminowane sztucznie znacznie więcej.

Co wybrać na start

Jeśli miałbym komuś doradzić jedną rzecz, byłoby to połączenie: jedna silna, przezimowana rodzina plus jeden, dwa odkłady. Rodzina daje Ci od razu pełnię życia pasieki, pokazuje, jak wygląda zdrowa, mocna jednostka, i ewentualnie premię w postaci miodu. Odkład uczy Cię cierpliwości i obserwacji, a przy okazji jest tańszym sposobem na zwiększenie liczby rodzin. Dwie, trzy rodziny to też lepszy start niż jedna, bo masz porównanie, a w razie problemu z jedną nie zostajesz z pustymi rękami i zniechęceniem.

Pakiety i roje zostawiłbym na później, gdy już poczujesz pszczoły pod palcami. Pakiet wymaga pewności siebie przy osadzaniu i karmieniu, a rój to zbyt duża niewiadoma zdrowotna, żeby budować na nim pierwsze doświadczenia.

Gdzie kupować, a gdzie nie

Tu jest sedno całej sprawy, ważniejsze niż wybór między odkładem a rodziną. Pszczoły kupuj lokalnie, od sprawdzonego pszczelarza albo z hodowli pod nadzorem weterynaryjnym. Najlepiej od kogoś z okolicy, do kogo zawsze możesz zadzwonić po poradę, podpatrzeć, jak pracuje, a czasem pomóc przy robocie w jego pasiece. Taki pszczelarz pod ręką jest wart więcej niż niejeden kurs, bo uczysz się na żywym organizmie i masz kogo zapytać, gdy coś Cię zaskoczy. A do tego ma numer WNI, prowadzi pasiekę jawnie i zależy mu na opinii w okolicy, więc nie wciśnie Ci chorych pszczół.

Kupowanie najtańszej okazji z ogłoszenia, od anonimowego sprzedawcy, który nie chce pokazać pasieki ani papierów, to proszenie się o kłopoty. Za niską ceną często stoi stara matka, słaba rodzina, wysoka warroza albo coś gorszego. Pamiętaj, że z chorymi pszczołami kupujesz problem, który może rozlać się na całą Twoją przyszłą pasiekę, a nawet na sąsiadów.

Jest jeszcze jeden argument za lokalnością, o którym nowicjusze nie myślą: miejscowe pszczoły są przystosowane do Twojego klimatu i pożytków. Rodzina od pszczelarza z sąsiedniej wsi przezimuje u Ciebie lepiej niż pszczoły ściągnięte z zupełnie innych warunków.

Dlaczego import to zły pomysł

I tu rzecz, na którą naprawdę chcę Cię uczulić, bo kusi niską ceną i dostępnością, zwłaszcza przy pakietach. Unikaj importowanych pszczół, szczególnie pakietów i matek z południa Europy. Powodów jest kilka i wszystkie poważne.

Pierwszy to choroby i szkodniki, których u nas jeszcze nie ma albo są rzadkie. Najgłośniejszy przykład to mały chrząszcz ulowy, Aethina tumida, groźny szkodnik, który potrafi rozłożyć pasiekę i zniszczyć zapasy miodu. W Europie zadomowił się na południu Włoch, w Kalabrii, gdzie wykryto go w 2014 roku, i utrzymuje się w tamtym rejonie oraz na Sycylii. W Polsce go nie ma i oby tak zostało, a najprostszą drogą, żeby go sprowadzić, jest właśnie import pszczół z dotkniętych regionów. To szkodnik podlegający obowiązkowi zgłaszania, więc jego pojawienie się to nie prywatny kłopot, tylko sprawa dla całego pszczelarstwa.

Drugi powód to genetyka. Importowane pszczoły to często przypadkowe mieszańce, które w pierwszym pokoleniu bywają znośne, ale w kolejnych potrafią dać agresywne, trudne w obsłudze córki. Dla początkującego agresywna rodzina to prosta droga do zniechęcenia i porzucenia hobby. Trzeci powód to warroza i wirusy: wraz z pszczołami importujesz ich pasożyty, czasem odporne na to, czym leczymy u nas.

Mówiąc wprost: nie oszczędzaj na pochodzeniu pszczół. Lokalne, zdrowe, łagodne pszczoły od sąsiada są warte więcej niż tańszy pakiet z drugiego końca Europy, który może Ci przynieść kłopot nie do odkręcenia.

Jaka rasa na start

W Polsce w praktyce wybierasz między kilkoma rasami, ale dla początkującego liczy się przede wszystkim jedno: łagodność. Nerwowa, agresywna rodzina zabije Ci całą przyjemność z zaglądania do ula.

Najpopularniejsza i najczęściej polecana na start jest pszczoła kraińska, czyli krainka. Jest łagodna, dobrze trzyma się plastra, szybko rozwija się wiosną i dobrze zimuje w naszym klimacie. Jej słabość to skłonność do rojenia i przerywanie czerwienia przy braku pożytku, ale dla nowicjusza to rasa wybaczająca najwięcej.

Druga popularna opcja to buckfast, ceniony za łagodność, dobrą pracę i mniejszą skłonność do rojenia. Tu jednak uczciwie ostrzegam początkującego: buckfast to pszczoła nastawiona na pożytki towarowe, w rękach nowicjusza potrafi przysporzyć sporo problemów. Trzeba go odnawiać matkami z pewnej hodowli, bo z niekontrolowanego, dalszego krzyżowania wychodzą agresywne, trudne córki. Do tego buckfast bywa w Polsce kontrowersyjny: to nie czysta rasa, a mieszaniec, i pojawiały się nawet postulaty jego całkowitego zakazu w trosce o rodzimą genetykę pszczoły. Dla kogoś, kto dopiero zaczyna, to argument, żeby raczej zacząć od spokojnej krainki, a buckfasta zostawić na później, gdy już wiesz, co robisz.

Pszczoła środkowoeuropejska, nasza rodzima ciemna, jest twarda i świetnie zimuje, ale bywa bardziej obronna, więc dla początkującego trudniejsza. Kaukaska jest łagodna i ma najdłuższy języczek, ale słabiej zimuje i mocno kituje gniazdo. Dla kogoś, kto dopiero zaczyna, najbezpieczniejszy wybór to po prostu łagodna krainka od sprawdzonego, miejscowego pszczelarza.

Na co patrzeć przy zakupie

Zanim dasz pieniądze, obejrzyj pszczoły albo poproś sprzedawcę, żeby pokazał Ci rodzinę. Oto na co zwrócić uwagę, w kolejności ważności.

• Matka i czerw. Zwarty, równy czerw na plastrze to znak dobrej, młodej matki. Czerw rozstrzelony, z dziurami, to sygnał ostrzegawczy. Dopytaj o wiek matki i o to, czy jest znakowana, bo znakowana matka to dowód, że pszczelarz panuje nad gospodarką.

• Siła i spokój. Rodzina ma gęsto obsiadać ramki i zachowywać się spokojnie przy przeglądzie. Pszczoły, które od razu rzucają się do żądlenia i biegają nerwowo po plastrze, to zapowiedź kłopotliwej rodziny.

• Objawy chorób. Rozglądaj się za sygnałami: zapadnięte, podziurawione zasklepy i nieprzyjemny zapach gnilny to podejrzenie zgnilca, zdeformowane skrzydła u młodych pszczół to wirus przenoszony przez warrozę, kredowobiałe mumie na dnie i w komórkach to grzybica wapienna. Czerw ma pachnieć świeżo, nie zgnilizną.

• Warroza. Zapytaj wprost, kiedy i czym rodzina była leczona na warrozę i jaki był poziom porażenia. Uczciwy sprzedawca odpowie bez ściemy.

• Plastry. Świeże, jasne plastry są lepsze niż czarne, stare i zarobaczone. Kupując odkład, wolisz go na przyzwoitych ramkach niż na złomie.

• Papiery. Sprzedawca z numerem WNI, który prowadzi pasiekę jawnie i bez problemu pokazuje rodzinę, to sprzedawca, który traktuje rzecz poważnie.

Formalności przy zakupie pszczół

Tu bez straszenia. W praktyce zakup pszczół od miejscowego pszczelarza opiera się przede wszystkim na zaufaniu i tym, że widzisz, co kupujesz: zdrowa, znana rodzina z pewnego źródła jest Twoim najlepszym zabezpieczeniem. Formalnie przewożenie pszczół to przemieszczanie zwierząt i przy transporcie na większe odległości, zwłaszcza między regionami albo ze stref objętych chorobą, w grę mogą wchodzić dokumenty weterynaryjne. Przy lokalnym zakupie od sąsiada zwykle się tego nie uświadczy, ale jeśli ściągasz pszczoły z daleka, warto dopytać sprzedawcę i swojego powiatowego lekarza weterynarii, czego wymaga.

Jedno jest pewne po stronie kupującego: dokupione rodziny zmieniają liczbę rodzin w Twojej pasiece, a tę trzeba aktualizować w rejestrze. Całą mechanikę rejestracji, aktualizacji i obowiązków opisałem osobno we wpisie o formalnościach krok po kroku, więc tu tylko przypominam: kupując pszczoły, zaktualizuj swoje dane.

Łapanie rojów, czyli romantyka kontra ryzyko

Osobny akapit należy się łapaniu rojów, bo to marzenie wielu początkujących: darmowe pszczoły prosto z nieba. Owszem, złapany rój potrafi być świetnym, pracowitym materiałem, ale traktuj go z rozwagą. Nie wiesz, skąd przyleciał, w jakim wieku jest matka, czy rodzina nie jest chora i czy nie ma rozbuchanej skłonności do rojenia. Rój z nieznanego źródła najlepiej osadzić z dala od reszty pasieki, potraktować na warrozę i obserwować, a jeśli matka okaże się słaba albo pszczoły agresywne, wymienić matkę. Rój z własnej, znanej pasieki to zupełnie inna bajka, bo wiesz, z czym masz do czynienia.

Kiedy kupować

Najlepszy czas na zakup zależy od formy i od pogody. Przezimowane rodziny kupuje się wczesną wiosną, w zależności od aury zwykle od końca marca i w kwietniu, gdy rodziny ruszyły i widać, że dobrze wyszły z zimy. Odkłady robione w sezonie bywają dostępne późną wiosną i latem, i taki odkład ma cały sezon na rozbudowę przed zimą. Kupowanie pszczół późnym latem czy jesienią jest ryzykowniejsze, bo rodzina ma mało czasu na przygotowanie do zimy, więc jeśli zaczynasz, celuj we wczesną wiosnę, żeby dać pszczołom i sobie pełny sezon nauki.

Jedna praktyczna rada: zaklep pszczoły u pszczelarza wcześniej, zimą albo wczesną wiosną, bo dobrzy hodowcy odkładów bywają zarezerwowani na kilka miesięcy do przodu. Odkłady na dany sezon potrafią się rozejść jeszcze zanim zazielenią się łąki.

Jak pomaga Beehive Hub

Skoro budujesz pasiekę, warto od początku prowadzić ją w jednym miejscu. Do tego robiliśmy Beehive Hub. Gdy masz już pierwsze pszczoły, aplikacja służy jako dziennik pasieczny: zapiszesz przeglądy, siłę i nastrój rodziny, stan matki, a w ewidencji leczenia odnotujesz, kiedy i czym potraktowałeś nową rodzinę na warrozę, z przypomnieniem o kolejnej dawce. Dla nowego odkładu, który trzymasz na obserwacji, to wygodny sposób, żeby śledzić, jak się rozwija, i nie zgubić się w tym, co już zrobiłeś.

Dwie rzeczy, które szczególnie przydają się początkującemu. Po pierwsze przeglądy głosowe: zamiast ściągać rękawice i grzebać w telefonie nad otwartym ulem, dyktujesz, co widzisz, a aplikacja zapisuje to do przeglądu. Po drugie, gdy dojdziesz już do własnego miodu i produktów, masz możliwość wystawienia swoich produktów pszczelich na sprzedaż bez prowizji, więc od razu budujesz sobie kanał zbytu.

Ciekawostki i kontrowersje

Najtaniej znaczy najdrożej. W pszczołach oszczędzanie na pochodzeniu mści się najbardziej. Tania, chora albo agresywna rodzina potrafi kosztować Cię utratę całej pasieki, zniechęcenie i koszty leczenia, których nie przewidziałeś. Dopłata do zdrowych, lokalnych pszczół to najlepiej wydane pieniądze na starcie.

Odkład uczy więcej niż gotowa rodzina. Choć rodzina daje większy komfort, to właśnie odkład, rosnący na Twoich oczach, jest najlepszą szkołą. Widzisz pełen cykl: od kilku ramek do silnej rodziny. Wielu doświadczonych pszczelarzy mówi, że najwięcej nauczyli się właśnie na odkładach.

Mały chrząszcz ulowy czeka u bram. Aethina tumida od 2014 roku siedzi na południu Włoch i nie odpuszcza. Polska jest wolna od tego szkodnika, ale każdy nieprzemyślany import pszczół z południa to ryzyko, że sprowadzimy go do kraju. To jeden z najmocniejszych argumentów za kupowaniem pszczół lokalnie.

Rój za darmo nie istnieje. Złapany rój wydaje się darmowy, ale płacisz za niego ryzykiem: nieznanym zdrowiem, nieznaną matką i nieznaną genetyką. Czasem wygrasz świetną rodzinę, czasem wprowadzisz sobie warrozę albo skłonność do rojenia. Darmowe pszczoły potrafią wyjść drożej niż kupiony odkład.

Najczęstsze błędy początkującego

Kupno najtańszej okazji z ogłoszenia. Anonimowy sprzedawca, brak papierów i podejrzanie niska cena to czerwona flaga. Kupuj od sprawdzonego, lokalnego pszczelarza, którego pasiekę możesz zobaczyć.

Import pszczół dla oszczędności. Pakiet czy matki z południa Europy to ryzyko chorób, szkodników i obcej, agresywnej genetyki. Trzymaj się pszczół miejscowych.

Start od jednej rodziny. Jedna rodzina to brak porównania i brak zabezpieczenia na wypadek problemu. Dwie, trzy jednostki na start dają lepszą naukę i spokojniejszą głowę.

Niezaktualizowanie rejestru po zakupie. Dokupione rodziny zmieniają liczbę rodzin w Twojej pasiece, a tę trzeba aktualizować w rejestrze weterynaryjnym. Zrób to po zakupie, żeby mieć dane w porządku.

Zakup bez oglądania. Branie pszczół w ciemno, bez obejrzenia czerwiu, siły i zachowania rodziny, to proszenie się o rozczarowanie. Jeśli możesz, obejrzyj, co kupujesz.

Rozpoczęcie zbyt późno w sezonie. Pszczoły kupione jesienią mają mało czasu na przygotowanie do zimy. Celuj w wiosnę, żeby dać im i sobie pełny sezon.

Źródła i dalsza lektura

• Łysoń, materiały o rasach pszczół miodnych w Polsce. Charakterystyka pszczoły kraińskiej, środkowoeuropejskiej, kaukaskiej, buckfasta i włoszki oraz ich przydatności dla początkującego.

• Pasieka24 oraz materiały związków pszczelarskich. Praktyczne omówienia odkładów, pakietów i zakładania pasieki od podstaw.

• Materiały o małym chrząszczu ulowym (Aethina tumida), m.in. opracowania weterynaryjne i Państwowego Instytutu Weterynaryjnego w Puławach, oraz dane o wykryciu szkodnika we Włoszech w 2014 roku (Kalabria, Sycylia). Podstawa ostrzeżenia przed importem.

• Główny Inspektorat Weterynarii, informacje o przemieszczaniu i imporcie pszczół. Tło części o formalnościach przy zakupie i przewozie pszczół na większe odległości.

• Wpis "Formalności pszczelarza krok po kroku" na blogu Beehive Hub. Rejestracja pasieki, aktualizacja liczby rodzin i obowiązki przy przemieszczaniu pszczół.